Bu yazıda son yıllarda kamu kurumlarının, özellikle Sağlık Bakanlığı (https://www.saglik.gov.tr/)’nın yaptığı “israf etmeyin” uyarılarının neden tek taraflı kaldığını ele alıyorum. Tüketiciye sürekli sorumluluk yüklenirken, üretim tarafındaki aşırı paketleme ve gereksiz ambalaj kullanımının neden aynı şekilde gündeme gelmediğini sorguluyorum. Günlük hayattan örneklerle, bu yaklaşımın hem mantıksal hem de pratik açıdan neden çelişkili olduğunu ortaya koymaya çalışıyorum.

Uyarılar Hep Tüketiciye Yapılıyor

Bugün kamu spotlarına, afişlere ya da açıklamalara baktığımızda hep aynı mesajla karşılaşıyoruz: “İsraf etmeyin”, “fazla tüketmeyin”, “poşet kullanmayın.” Bu uyarılar doğrudan tüketiciye, yani ürünü alan ve kullanan kişiye yöneltiliyor.

Ancak burada dikkat çeken bir durum var: Aynı uyarılar üreticiye yöneltilmiyor. Ürünü üreten, paketleyen, kat kat ambalajla piyasaya süren taraf için aynı netlikte bir söylem yok. Yani sorumluluk tek bir tarafa yükleniyor.

Üretimde Sınırsız Ambalaj Kullanımı

Piyasaya baktığımızda en basit ürünlerin bile gereğinden fazla paketlendiğini açıkça görüyoruz. Eskiden kesme şeker olarak bildiğimiz ürünler artık küp küp kesilip, bununla da yetinilmeyerek tek tek paketlenerek satılıyor. Yani küçük bir ürün bile birkaç kat ambalajdan geçerek tüketiciye ulaşıyor.

Bu sadece bir örnek. Paket içinde paket, kutu içinde kutu uygulamaları artık sıradan hale gelmiş durumda. Üretim tarafında bu kadar yoğun ambalaj kullanımı varken, tüketiciye “kağıt kullanma, poşet kullanma” demek ciddi bir çelişki oluşturuyor.

Ürün Üretiliyor Ama Kullanma Deniliyor

Satıcı ürünü bol bol üretmiş, paketlemiş ve piyasaya sürmüş. Tüketici de bunu almak zorunda kalıyor çünkü ürün bu şekilde sunuluyor. Ama sonra aynı tüketiciye “israf etme” deniliyor.

Burada şu soru ortaya çıkıyor: Ürün alınmasın mı? Kullanılmasın mı?

Piyasaya sürülmüş bir ürünün kullanılmaması da israftır. Üstelik bu sadece israf değil, aynı zamanda üreticiye dolaylı zarar vermeye teşvik anlamına gelir. Üretilmiş, maliyeti oluşmuş, satışa sunulmuş bir ürünün kullanılmamasını istemek mantıklı değildir.

Kitap: Basılıyor Ama Alma Deniliyor

Aynı durumu kitap örneğinde görmek mümkün. Kitap basılıyor, kağıt kullanılıyor, üretim yapılıyor. Ama ortaya çıkan anlayış şu noktaya geliyor: “Alma, çünkü israf olur.”

Oysa kitap zaten basılmıştır. Sen almadığında o kağıt geri gelmez. Eğer bu bir israf olarak görülüyorsa, o zaman baştan basılmaması gerekir.

Üretime izin verip tüketimi eleştirmek sorunu çözmez; sadece sorumluluğu yanlış yere yükler.

İsrafın Tanımını Kim Yapıyor?

Tüketici olarak bir ürüne para veren kişi, onu amacına uygun kullanır.

Kitap okumak içindir, bu israf değildir.

Poşet taşımak içindir, bu da israf değildir.

Bir şeyin amacına uygun kullanımı israf olarak değerlendirilemez. Eğer bir kullanım israf sayılıyorsa, o ürünün üretimi sorgulanmalıdır.

Tüketiciden Beklenen Gerçekçi mi?

Tüketici ürünü alıyor; yırtılmış kutu, açılmış ambalaj, kat kat paketle karşılaşıyor. Peki bunları ne yapacak? Görmezden mi gelecek? Kendi içinde mi yok sayacak?

Zaten sistem bu şekilde kurulmuşken, tüketiciye verilen “israf etme” uyarısı gerçekçi değildir. Çünkü tüketici, üretim biçimini değiştirme gücüne sahip değildir.

Çay; Gerçeğin somutlaştırılması

Durumu en basit haliyle şöyle anlatmak mümkün: Çayın yapılmasına izin veriliyor ama çayı içmek eleştiriliyor.

Oysa içilmeyecekse yapılan çayın kendisi israftır. Çay içildiğinde değil, gereksiz yere üretildiğinde israf oluşur.

İsrafın Gerçek Kaynağı

Burada açık bir gerçek var:

İsrafı yapan tüketim değil, üretimdir.

Ürün gereğinden fazla üretiliyorsa, gereksiz yere paketleniyorsa ve kat kat ambalajla piyasaya sürülüyorsa; israfın kaynağı tüketici değil, bu üretim anlayışıdır.

Uyarının Yeri Değişmeden Sorun Değişmez

Bugün gelinen noktada tablo nettir: Üretim ve paketleme konusunda ciddi bir sınırlama yoktur. Buna karşılık uyarılar neredeyse tamamen tüketiciye yöneltilmektedir.

Oysa gerçekten israf azaltılmak isteniyorsa, uyarılar yalnızca ürünü kullananlara değil; o ürünü nasıl ve ne kadar ambalajla üretenlere de yapılmalıdır.

Aksi halde ortaya çıkan durum şudur:

Üretim serbesttir, ambalaj sınırsızdır;

ama sorumluluk tüketiciye aittir.

Ve bu yaklaşım israfı azaltmaz, sadece çelişkiyi büyütür.