Ancak bilimsel araştırmalar şunu gösteriyor:
İnsan beyni ertelemeye yatkın şekilde çalışır.
Bu yazıda, ertelemenin arkasındaki biyolojik, psikolojik ve evrimsel nedenleri detaylı şekilde inceleyeceğiz.
Beynimiz Neden Ertelemeye Eğilimlidir?
İnsan beyni yaklaşık 200 bin yıl önceki atalarımızın hayatta kalma koşullarına göre evrimleşmiştir. O dönemlerde:
-
Anlık tehlikelerden kaçmak
-
Enerjiyi korumak
-
Hızlı karar vermek
hayati öneme sahipti.
Günümüzde ise:
-
Uzun vadeli hedefler
-
Akademik sorumluluklar
-
Kariyer planları
-
Finansal birikimler
gibi sabır gerektiren kavramlarla yaşıyoruz.
Ancak beynimizin temel çalışma prensibi değişmedi:
Beyin hâlâ “şimdi rahatla, sonra düşün” mantığıyla çalışıyor.
Beyin Acıdan Kaçar, Hazza Yönelir
Ertelediğimiz işler genellikle şu özelliklere sahiptir:
-
Zor
-
Karmaşık
-
Belirsiz
-
Başarısızlık riski barındıran
Beyin bu işleri bir tehdit olarak algılar ve kaçınma tepkisi üretir.
Aynı anda elimizin altında:
-
Sosyal medya
-
Video platformları
-
Oyunlar
-
Kolay eğlence kaynakları
vardır.
Bunlar beynin ödül sistemini hızla aktive eder.
Sonuç olarak beyin şu kararı verir:
“Zor olan işi sonra yap, kolay ve keyifli olana yönel.”
Bu durum ertelemenin temel mekanizmasını oluşturur.
Erteleme Zaman Yönetimi Değil, Duygu Yönetimi Sorunudur
Yaygın bir inanış:
“Zamanımı iyi yönetemiyorum, bu yüzden erteliyorum.”
Oysa araştırmalar şunu gösterir:
Erteleme, olumsuz duygulardan kaçma davranışıdır.
Bu duygular genellikle:
-
Kaygı
-
Sıkılma
-
Yetersizlik hissi
-
Başarısızlık korkusu
-
Mükemmel yapamama endişesi
şeklinde ortaya çıkar.
İşi ertelediğimizde geçici bir rahatlama yaşarız. Ancak bu rahatlama kısa sürer ve yerini suçluluk ve strese bırakır. Bu da yeni bir erteleme döngüsü yaratır.
Beyindeki İki Sistem Arasındaki Çatışma
Ertelemenin temelinde beynin iki bölgesi arasındaki mücadele vardır:
Limbik Sistem (İlkel Beyin)
-
Anlık haz ister
-
Tehlikeden kaçmayı sağlar
-
Duygularla karar verir
Prefrontal Korteks (Mantıklı Beyin)
-
Plan yapar
-
Uzun vadeli sonuçları düşünür
-
Öz denetimi sağlar
Stresli, yorgun veya uykusuz olduğumuzda mantıklı beyin zayıflar ve kontrol ilkel beyne geçer.
Bu durumda:
“Şimdi değil, sonra yaparım.”
düşüncesi baskın hale gelir.
Mükemmeliyetçilik Ertelemenin Gizli Sebebidir
Birçok insan ertelediğinin farkında değildir çünkü kendini şu şekilde kandırır:
“Doğru zamanı bekliyorum.”
“Daha hazır değilim.”
“Daha iyi bir plan yapmalıyım.”
Bu düşünceler çoğu zaman mükemmeliyetçilikten kaynaklanır.
Mükemmeliyetçi bireyler:
-
Hata yapmaktan korkar
-
Eleştirilmekten kaçınır
-
Kontrolü kaybetmek istemez
Bu yüzden başlamamak, başarısız olmaktan daha güvenli gelir.
Erteleme Davranışı Neden Kalıcı Hale Gelir?
Erteleme tekrarlandıkça beyin bunu öğrenir.
Her erteleme:
-
Kısa süreli rahatlama sağlar
-
Beyne “kaçmak işe yarıyor” mesajı verir
Beyin bu yolu tercih edilen bir alışkanlığa dönüştürür.
Bu yüzden erteleme zamanla otomatik bir davranış haline gelir.
İnsan Ertelemeye Programlıdır Çünkü:
-
Beyni anlık ödüle öncelik verir
-
Enerji tasarrufu yapmak ister
-
Olumsuz duygulardan kaçınır
-
Başarısızlık riskinden korkar
-
İlkel hayatta kalma mekanizmaları hâlâ aktiftir
Bu yüzden erteleme bir kişilik kusuru değil, biyolojik bir eğilimdir.
Sonuç: Erteleme Bir Karakter Sorunu Değil, Bir Sistem Sorunudur
Erteleme, zayıflık değil insan doğasının bir parçasıdır.
Bu davranışı değiştirmek için:
-
Kendini suçlamak değil
-
Beynin çalışma sistemine uygun stratejiler geliştirmek gerekir